Türkische Mythologie — 7 karakter
Alp Er Tunga
Alp Er Tunga, hem tarihi gerçeklik payı barındıran hem de mitolojik bir efsaneye dönüşen en ulu Türk hakanlarından, başkomutanlarından ve ulusal kahramanlarından biridir. Yaşadığı çağda dağınık haldeki Türk boylarını birleştirerek devasa bir imparatorluk kurmuş, onlara adalet, refah ve yenilmezlik hissi aşılamıştır. Kaynaklarda, özellikle İranlılarla (Şehname'de Efrasiyab olarak) girdiği destansı savaşlar, gösterdiği askeri deha ve cesaretle tanınır. Düşmanlarına korku, dostlarına güven veren; savaş meydanlarında olduğu kadar toyda (mecliste) da bilgece kararlar alan bir liderdir. Yaşamı boyunca erdemi, onuru ve vatanseverliği temsil etmiştir. Ne var ki hayatı, savaş meydanında yiğitçe bir ölümle değil; düşmanlarının korkakça kurduğu, hilekar ve kahpece bir zehirlenme tuzağıyla trajik bir şekilde son bulmuştur. Ölümü sadece bir kralın ölümü olmamış, adeta bir devrin kapanması, doğanın kararması ve göğün ağlaması olarak mitolojileşmiştir. Divan-ı Lügati't-Türk'te yer alan ünlü 'Alp Er Tunga Sagusu', onun ölümünün yarattığı kozmik yıkımı, boyların çaresizliğini ve büyük bir değerin kaybını yüzyıllar boyu dilden dile aktaran bir anıt olmuştur. O, Türk kültüründeki adil yönetici, yenilmez savaşçı ve trajik kaybediş arketipinin en görkemli zirvesidir.
Bozkurt Asena
Bozkurt Asena, Türk destanlarında, özellikle Türeyiş ve Ergenekon efsanelerinde Türk soyunun tükenmekten kurtulup yeniden dirilişini sağlayan kutsal bir ana, koruyucu bir ruh ve ilahi bir rehberdir. Efsaneye göre, düşman bir kavim tarafından ansızın basılan ve tamamen katledilen bir Türk boyundan geriye yalnızca kolları ve bacakları kesilmiş, ölüme terk edilerek bataklığa atılmış on yaşlarında bir erkek çocuğu kalır. Gök Tengri'nin bir lütfu olarak gökten inen dişi bir kurt olan Asena, çocuğu bulur; onu et ve sütle besler, yaralarını yalayarak iyileştirir. Düşman askerleri çocuğu bulup öldürmek istediklerinde, Asena çocuğu alarak Altay Dağları'nın içinde kimsenin ulaşamayacağı cennet gibi bir vadiye (bazı anlatılarda mağaraya) kaçırır. Çocuğun büyümesiyle ondan hamile kalır ve on erkek çocuk doğurur. Bu çocuklar büyüyüp dışarıdan kadınlarla evlenerek gelecekteki büyük Türk devletlerinin, özellikle Göktürk hakanlarının kurucu ataları olurlar. Asena, sadece biyolojik bir ecdat değil; aynı zamanda zorlu doğa koşullarında hayatta kalmanın, özgürlüğün, yabanıllığın ve Gök Tengri'nin koruyucu iradesinin somutlaşmış halidir. Türk boyları dar geçitlerde sıkıştığında mavi bir ışık veya yol gösteren bir öncü olarak daima geri döner.
Erlik Han
Erlik Han, Türk ve Altay mitolojisinde yeraltı dünyasının, karanlığın, hastalıkların, günahların ve kötülüğün mutlak hakimidir. Başlangıçta Ülgen (ya da Kayra Han) ile birlikte yaratılış sularının üzerinde uçar ve dünyayı var etme sürecinde rol oynarken, kendine tapınması, kibirlenmesi ve kendini Ülgen'le eşit görmesi nedeniyle cezalandırılmış, ışığın kaynağından mahrum bırakılmıştır. Bu düşüşünün ardından, dokuz katlı yeraltı dünyasının en dibinde kara çamurdan ve demirden yapılmış devasa sarayında karanlık bir krallık kurmuştur. Kara bir ata veya öküze biner. İnsanlara sürekli hastalık, kuraklık ve musibet gönderir; ölenlerin ruhlarını kendi karanlık diyarına çekmek için sayısız kötü ruhu ve iblisi (aldacıları) yeryüzüne salar. İnsanlığı hiçbir zaman affetmemiş ve onları doğru yoldan saptırmaya, zaaflarını kullanarak felakete sürüklemeye yemin etmiştir. Şamanlar, ölümcül hastalıkları iyileştirmek veya kayıp ruhları kurtarmak için sık sık onunla tehlikeli pazarlıklar yapmak, yeraltına inerek ona rüşvet ve kurban (genellikle kara kanlı hayvanlar) vermek zorundadır. Korkutucu görünümünün ardında kurnaz bir zeka, tatmin edilemez bir kıskançlık ve ebedi bir trajedi barındırır.
Er Töstük
Er Töstük, Türk-Altay mitolojisinin en kadim kahramanlık destanlarından birinin ana karakteridir. Dokuz erkek kardeşin en küçüğü olarak doğmuş, babasının yıllar önce kaybettiği sürüleri bulmak için tek başına tehlikeli bir yolculuğa çıkmıştır. Bu bedensel arayış, onu kaçınılmaz olarak yeraltı dünyasına, Erlik Han'ın şeytani yaratıklarla dolu karanlık diyarına sürükler. Yeraltında sayısız sınavdan geçer; dev yılanlarla, ejderhalarla ve şeytanlarla dişe diş savaşır. Onun yolculuğu sıradan bir kahramanlık hikayesinden ziyade, şamanik bir inisiyasyon (erginlenme), ölüm ve yeniden doğuş ritüelidir. Yeraltında mahsur kaldığında, efsanevi kuş Karakuş'un yavrularını bir ejderhadan kurtararak onun mutlak sadakatini kazanır. Karakuş'un sırtında yeryüzüne çıkarken, kuşu beslemek için kendi etinden kesip verecek kadar büyük bir fedakarlık gösterir. İnsanlığın doğaüstü kötülükler karşısındaki iradesini, dayanıklılığını ve ışığa olan özlemini simgeler.
Tepegöz
Tepegöz, Dede Korkut hikayelerinde geçen ve Oğuz boylarına büyük bir yıkım getiren tek gözlü, devasa bir yamyam canavardır. Bir çoban ile bir perinin ormandaki zoraki ve gayrimeşru birlikteliğinden doğmuş, peri annesi tarafından insanlığa bela olması için lanetlenerek doğaya terk edilmiştir. İlk doğduğunda sadece bir et yığını formundadır, içinden kafasının tam tepesinde tek bir gözü olan korkunç bir yaratık çıkar. Oğuz beylerinden Aruz Koca tarafından evlat edinilip insan içine getirilse de, karanlık ve vahşi doğası ağır basar; çocukların burunlarını ve kulaklarını yiyerek toplumdan dışlanır. Dağlara çekilerek kendini yenilmez bir dehşet figürüne dönüştürür. Ok işlemez, kılıç kesmez derisiyle Oğuz elinden her gün iki insan ve yüzlerce koyun haraç alarak terör estirir. Hem kendi karanlık kökeninin ve dışlanmışlığının bir kurbanı, hem de durdurulamaz vahşi doğanın somutlaşmış halidir. En nihayetinde, kendisi gibi Aruz Koca'nın evinde büyümüş olan süt kardeşi Basat tarafından, kibri ve oburluğu yüzünden tek zayıf noktası olan gözüne kızgın şiş saplanarak öldürülür.
Ülgen
Ülgen, Türk ve Altay yaratılış mitolojilerinde iyiliğin, aydınlığın, yaşamın ve gökyüzünün en büyük tanrısıdır. Evrenin en üst katmanı olan Gök'ün on altıncı katında, Altın Dağ'da parlayan altın bir taht üzerinde oturur. Kimi anlatılarda Kayra Han'ın oğlu, kimi anlatılarda ise yaratıcı baş tanrının kendisidir. İnsanlara yaşam ateşini yakmayı öğretmiş, onlara yaşamak için gereken bilgelik, bereket ve korumayı sunmuştur. Yaratılışın ilk safhalarında Erlik ile birlikte dünyayı şekillendirdiği anlatılır, ancak Erlik'in kibirlenip isyan etmesi üzerine onu yeraltına sürgüne göndermiştir. Güneşin, ayın, yıldızların ve hava olaylarının döngüsünü o yönetir; adaletin ve ilahi nizamın bekçisidir. Ancak dünyevi işlere doğrudan müdahale etmek yerine, elçileri, koruyucu ruhları ve kahramanları aracılığıyla insanlığa yardım eder. Şamanların ruhsal yolculuklarının nihai varış noktası, duaların ve kurbanların sunulduğu mutlak aydınlığın kaynağıdır. Kötülüğün dünyayı tamamen ele geçirmesini engelleyen ilahi bir kalkan vazifesi görür.
Umay Ana
Umay Ana, Türk ve Altay mitolojisinde doğurganlığın, masumiyetin, çocukların, annelerin ve evcil hayvanların koruyucu ilahesidir. Gök Tengri inancının en önemli ve en çok sevilen dişil gücü, yaşam kaynağının ve şefkatin kozmik sembolüdür. Işık saçan, kanatlı ve son derece güzel bir kadın olarak tasvir edilir; Dünya ağacının (Bay Terek) dallarında, güneşin huzmelerinde veya ay ışığında dolaştığına inanılır. Bebekler henüz anne karnındayken onlara ruh (kut) üfler ve doğduktan sonra da görünmez bir koruyucu gibi yanlarında durarak onları hastalıklardan, kötü ruhlardan ve kazalardan esirger. Efsaneye göre, eğer bir bebek uykusunda gülümsüyorsa, bu Umay Ana'nın onunla oynayıp onu sevdiğinin işaretidir; ancak Umay çocuğu terk ederse, çocuğun savunmasız kalıp hastalanacağına ve Erlik'in ruhları tarafından çalınacağına inanılır. Sadece insanları değil, tabiatın uyanışını, tohumların filizlenmesini ve sürülerin çoğalmasını da himaye eder. Savaşçılara annelik şefkatiyle yaklaşır, destanlarda zaman zaman kahramanlara zor anlarında görünerek güç, yön ve umut verir. Kadının, anneliğin ve yaşam enerjisinin Türk kültüründeki kutsallığının mitolojik düzlemdeki en saf temsilidir.