Bracia Karamazow

Spór, który zaczął się od pieniędzy i spadku, przeradza się w zbrodniczą rywalizację z powodu dzikiego pożądania, jakie obaj żywią do tej samej kobiety (Gruszeńki). Ojciec boi się syna, lecz przebiegle szuka okazji, by go sprowokować i zniszczyć. Syn z kolei brzydzi się bezwstydem ojca i w każdej chwili gotów jest użyć wobec niego przemocy.

Kiedy ścierają się w celi starca, Dymitr otwarcie wykrzykuje, że ojciec przekazał weksle Gruszeńce, by doprowadzić go do zguby, i grozi mu ojcobójstwem.

Fiodor wie, że Iwan nim gardzi i skrycie się nim brzydzi; lęka się go nawet bardziej niż Dymitra. Iwan z kolei uważa ojca za odrażającego „gada” i „wieprza”; choć zachowuje wobec niego chłodną uprzejmość, pragnie jego śmierci.

Fiodor, pijąc z Iwanem, mówi otwarcie do Aloszy: „Iwan nas nie kocha, nie ufam mu”, a Iwan, obojętny na pobicie ojca, ujawnia swą nienawiść słowami, że „jeden gad pożarłby drugiego”.

Alosza kocha swego zdeprawowanego ojca bez osądzania, co budzi w Fiodorze zadziwiający podziw. Wiedząc, że Alosza jako jedyny na świecie nim nie gardzi, Fiodor odczuwa do niego rzadkie, wzruszające do łez, czyste współczucie i czułość.

Fiodor przy służących zwraca się do Aloszy słowami: „Patrzysz na mnie z taką miłością, że serce mi mięknie, jakże mógłbym cię skrzywdzić?”.

Dymitr czuje się przytłoczony szlachetnością i wdzięcznością Kateriny, a z powodu własnej zmysłowości uważa się przy niej za nędznego robaka. Katerina natomiast, znosząc zdrady Dymitra, z dumą przyjmuje rolę jego „wybawicielki”, traktując to niczym uległość wobec wyroków losu.

Gdy Dymitr opowiada Aloszy, jak bardzo przeraził go pokłon Kateriny z czołem przy samej ziemi, Katerina oświadcza, że „dla własnego honoru” do końca życia dochowa mu wierności i go nie opuści.

Nieodparta, zwierzęca namiętność, dla której Dymitr poświęca wszystko (honor, pieniądze, narzeczoną). Gruszeńka kpi z tej miłości, kaprysi i czyni z niego swego niewolnika, w czym Dymitr odnajduje masochistyczną rozkosz.

Dymitr wyznaje, że wydał skradzione pieniądze na wyjazd do Mokroje dla Gruszeńki i że teraz na jedno jej skinienie byłby gotów zabić nawet własnego ojca.

Iwan darzy Katerinę namiętną miłością, lecz Katerina, by karmić własną dumę, trzyma go przy sobie jako »doradcę i przyjaciela«, zadając mu cierpienie. Iwan, widząc, że jej prawdziwą rozkoszą jest cierpienie i fałszywe poświęcenie, wyrzuca jej to prosto w twarz i oświadcza, że ją opuszcza.

Iwan, wychodząc w gniewie z salonu, mówi do Kateriny: »Nigdy mnie pani nie kochała z powodu swego pragnienia zemsty, kocha pani jedynie nieposkromione zniewagi, jakich dopuszcza się wobec pani Dymitr«.

Zosima kocha Aloszę jak anioła na ziemi i przygotowuje go do opuszczenia klasztoru w celu wypełnienia ziemskiej misji. Alosza z kolei z dziecięcym, niezłomnym nabożeństwem i wiarą jest całkowicie oddany Zosimie jako świętemu, zdolnemu czynić cuda przed obliczem Boga.

Alosza jest przerażony, gdy Zosima upada na kolana przed Dymitrem, a na myśl o rychłej śmierci Starca serce mu pęka i zbiera mu się na płacz.

Liza to przykuta do łóżka młoda dziewczyna; czerpie przyjemność zarówno z drwienia z Aloszy, jak i wyprowadzania go z równowagi, jednak w głębi duszy jest w nim bez pamięci zakochana. Alosza przyjmuje tę miłość ze spokojem i czystością, traktując ją poważnie i bez cienia zdziwienia.

W napisanym liście Liza wyznaje, że kocha Aloszę od dzieciństwa i chce za niego wyjść, podczas gdy Alosza przyjmuje list z uśmiechem i modli się.

Początkowo Katerina próbuje manipulować Gruszeńką, okazując jej wdzięczność i czułość do tego stopnia, że całuje jej dłonie. Gruszeńka jednak zastawia na nią pułapkę i celowo odmawia ucałowania jej ręki, obnażając prawdziwą dumę kobiety, co natychmiast przeradza się w dziką nienawiść między nimi.

Po przesadnych komplementach Kateriny, gdy Gruszeńka mówi: »Nie obiecywałam, nie ucałuję tej ręki«, Katerina krzyczy: »Suka! Precz stąd!«.

Miusow, wyniosły arystokrata bywały w Paryżu, brzydzi się błazeństwami Fiodora. Fiodor zaś, pragnąc zburzyć tę sztuczną szlachetność Miusowa i go skompromitować, rozmyślnie zachowuje się niemoralnie i doprowadza go do szału.

Gdy Fiodor na złość Miusowowi opowiada w celi klasztornej zmyślone historie i kłamstwa, Miusow traci nad sobą panowanie i zaczyna krzyczeć.

Smerdiakow podziwia niewiarę i nihilistyczne poglądy Iwana, łącząc się z nim swoistym milczącym porozumieniem. Choć Iwan nim gardzi, czerpie satysfakcję z tego, jak służący bezczelnie drwi z zasad religii.

Gdy Smerdiakow przy stole dowodzi, że wyparcie się wiary nie jest grzechem, patrzy prosto w oczy Iwanowi, szukając u niego ukrytej aprobaty.

Rakitin to pragmatyczny i mściwy seminarzysta, z pozoru będący przyjacielem Aloszy. Drwi z naiwności Aloszy oraz z całego rodu Karamazowów. Alosza zaś, choć wyczuwa w nim zło i martwi się tym, stara się go nie osądzać.

Rakitin, twierdząc, że w rodzinie Karamazowów zbliża się kryzys żądzy i zbrodni, z jadowitą pasją wyraża przekonanie, że Iwan ożeni się z Kateriną i zbije majątek.