Lev Tolstoy
„Hadżi Murat” odnosi się zarówno do legendarnego przywódcy Awarów, który stawiał opór Imperium Rosyjskiemu na Kaukazie, słynnego dzieła Lwa Tołstoja opisującego jego życie, jak i do klasycznego modelu samochodu, który stał się kultową ikoną w Turcji.
Kaukaski naib Hadżi-Murat, uwikłany w krwawą wendettę z Szamilem, którego zakładnikami stała się jego rodzina, szuka schronienia u śmiertelnych wrogów – Rosjan, licząc na ocalenie bliskich i zemstę. Zarówno Szamil, jak i Rosjanie (car oraz Woroncow) usiłują wykorzystać go jako pionka do własnych celów, w wyniku czego Hadżi-Murat, znajdując się między dwoma ogniami, popada w tragiczny impas.
Kaukaz (Czeczenia, Dagestan, Tyflis, Nucha, twierdza Wozdwiżenskaja) i Rosja (Pałac Zimowy w Petersburgu).
Lata 1851–1852 (połowa XIX wieku, okres wojen kaukaskich).
Ciężka, napięta, tragiczna i śmiertelna atmosfera przesiąknięta honorem i zdradą, rozpięta między surową, dziką przyrodą Kaukazu a sztucznością rosyjskich pałaców cesarskich i koszar.
Wszechwiedzący, krytyczny narrator trzecioosobowy, doskonale znający szczegóły i życie wewnętrzne bohaterów, podkreślający bezsens wojny oraz buntowniczą siłę natury.
Dla górali kaukaskich najświętszymi wartościami są gazawat (święta wojna) i gościnność (kunactwo). Z kolei w armii rosyjskiej fundament stanowią surowa hierarchia, pogoń za stopniami oficerskimi, hazard i bezwzględne posłuszeństwo. Obie strony stosują bezlitosne prawa wojny – nie ma w nich miejsca na słabość ani sentymenty.
Z jednej strony muzułmańskie ludy Kaukazu, ściśle przestrzegające zasad szariatu i obyczajów plemiennych, nade wszystko ceniące wolność; z drugiej – prawosławne Imperium Rosyjskie, będące biurokratyczno-militarną machiną rządzoną przez elity zapatrzone w Europę.
Postacie są rozmieszczone równomiernie na okręgu; kliknij linie, aby poznać typ i dynamikę relacji.
Bir çizgiye tıklayarak ilişki detayını açın.
Choć dawniej walczyli w jednym szeregu, z czasem zaczynają pałać do siebie nienawiścią z powodu krwawej wendetty i walki o władzę. Szamil boi się Hadżi-Murata i czuje przed nim respekt, dlatego więzi jego rodzinę, by utrzymać go pod kontrolą. Dla Hadżi-Murata zgładzenie Szamila staje się nadrzędnym celem życia.
Gdy Hadżi-Murat ucieka od Szamila, przysięga Woroncowowi, że zniszczy imama w zamian za ocalenie swojej rodziny.
Woroncow traktuje Hadżi-Murata jako strategiczne narzędzie ułatwiające Rosji podbój Kaukazu. Z kolei Hadżi-Murat pragnie wykorzystać wpływy Woroncowa do ocalenia swoich bliskich. Żaden z nich nie ufa drugiemu bezgranicznie, lecz utrzymują kontakty w ramach pozornego szacunku dyplomatycznego.
Podczas gdy Woroncow melduje carowi o przejściu Hadżi-Murata jako o triumfie własnej kariery politycznej, Hadżi-Murat widzi w namiestniku jedynie szczebel do osiągnięcia celu.
Młody i ulegający romantyzmowi wojny Butler podziwia męstwo Hadżi-Murata oraz kulturę górali. Hadżi-Murat z kolei docenia czystość intencji i szczerość młodego rosyjskiego oficera, traktując go jako prawdziwego kunaka (przyjaciela).
Butler odwiedza Hadżi-Murata i rozmawia z nim, a ten żegna się z nim słowami: „Jesteś dobrym kunakiem!”.
Ełdar darzy Hadżi-Murata bezwzględnym posłuszeństwem i głębokim oddaniem. Bez wahania wykonuje każdy rozkaz swego przywódcy i bez mrugnięcia okiem jest gotów oddać za niego życie.
W ostatniej walce Hadżi-Murata Ełdar dobywa szabli, rzuca się na wrogów i ginie u stóp swego murszyda.
Maria Dmitrijewna dostrzega, że uchodzący za bezwzględnego wojownika Hadżi-Murat w istocie jest człowiekiem taktownym i szlachetnym. Hadżi-Murat okazuje jej szacunek i wręcza upominek. Gdy przyniesiono jego ściętą głowę, Maria nazywa Rosjan „rzeźnikami”.
Opuszczając twierdzę, Hadżi-Murat w podziękowaniu ofiarowuje Marii Dmitrijewnej podarowaną mu wcześniej białą burkę.
Choć Woroncow zachowuje wobec cara pełen dyplomacji szacunek, car i jego otoczenie (zwłaszcza Czernyszew) zazdroszczą Woroncowowi wpływów oraz bogactwa, nieustannie próbując podważać jego decyzje.
Czernyszew, przedstawiając carowi Mikołajowi raport Woroncowa, szuka pretekstu, by skrytykować jego decyzje.
Dwaj oficerowie, którzy razem walczą i spędzają czas w twierdzy. Iwan Matwiejewicz jest bardziej doświadczony, szorstki i ma słabość do alkoholu, podczas gdy Butler jest młody i naiwny. Obaj reprezentują różne oblicza rosyjskiego życia wojskowego.
Wracając z ataku, świętują swoje zwycięstwo, śpiewając pieśni i pijąc alkohol.
Sado, mimo groźby śmierci ze strony Szamila, przedkłada honor nad pieniądze i strach, przyjmując Hadżi-Murata w swoim domu. Relacja ta ukazuje niezłomną naturę kaukaskiego obyczaju.
Sado okazuje swoje oddanie Hadżi-Muratowi, mówiąc: „Dopóki moja głowa spoczywa na ramionach, nikt w moim domu cię nie dotknie”.
Loris-Melikow spotyka się z Hadżi-Muratem, aby spisać historię jego życia i tajemnice na użytek armii rosyjskiej. Ich relacja jest oficjalna, lecz pełna szacunku.
Loris-Melikow zapisuje w notatniku historię życia Hadżi-Murata oraz jego nienawiść do Szamila, zdając z tego raport swoim przełożonym w Tyflisie.
Marja Dmitrijewna niemal matkuje majorowi i opiekuje się nim. Szorstkie, skłonne do alkoholu usposobienie Iwana Matwiejewicza równoważy jej czuła i troskliwa natura. Łączy ich nieformalny, lecz praktyczny związek małżeński.
Oficerowie wiedzą, że Marja Dmitrijewna jest jedyną osobą, która sprząta po Iwanie Matwiejewiczu i radzi sobie z nim, gdy ten traci nad sobą kontrolę przez pijaństwo.
