Karakterler

Baruch Spinoza

Urodził się 24 listopada 1632 roku w Amsterdamie. Jego rodzina należała do portugalskich Żydów, którzy uciekli przed inkwizycją do Niderlandów; ojciec, Michael, był kupcem. Matka, Hanna Debora, zmarła, zanim skończył sześć lat. W gminnej szkole Talmud Tora uczył się hebrajskiego i tekstów religijnych, a jako wyrostek pracował w kantorze ojca. Po śmierci ojca w 1654 roku porzucił handel; w szkole łacińskiej byłego jezuity Franciscusa van den Endena poznał Kartezjusza, nową naukę o przyrodzie i heterodoksyjne kręgi Amsterdamu. Jego poglądy zaniepokoiły gminę: 27 lipca 1656 roku, mając zaledwie dwadzieścia trzy lata, został wyklęty najsurowszym cheremem, jaki portugalska gmina Amsterdamu kiedykolwiek ogłosiła. Przyjął imię Benedictus; wydane w 1663 roku Zasady filozofii Kartezjusza pozostały jedyną książką ogłoszoną za jego życia pod własnym nazwiskiem. Osiadł w Rijnsburgu pod Lejdą, potem w Voorburgu, wreszcie w Hadze. Utrzymywał się ze szlifowania soczewek do mikroskopów i lunet, o czym korespondował z ówczesnymi optykami, między innymi z Christiaanem Huygensem. W 1670 roku ogłosił bezimiennie Traktat teologiczno-polityczny; w 1674 książkę zakazano. W 1673 roku odrzucił katedrę zaproponowaną mu w Heidelbergu, uznał bowiem, że ograniczyłaby ona wolność myślenia. Etykę zbudował z definicji, aksjomatów i twierdzeń, w porządku podręcznika geometrii, a o uczuciach mówił bez moralnej nagany, z chłodem należnym zjawiskom przyrody. Nie odważył się jej wydać za życia. Zmarł w Hadze 21 lutego 1677 roku, w wieku czterdziestu czterech lat, na chorobę płuc, którą zaostrzył wdychany latami szklany pył. Przyjaciele wydrukowali jego rękopisy potajemnie jeszcze tego samego roku; jego książki trafiły do czytelników dopiero po jego śmierci.

Ciało ludzkie (Atrybut rozciągłości)

Ciało ludzkie jest skończonym modusem i formą atrybutu „Rozciągłości” (fizycznej objętości, wagi, zajmowania przestrzeni materialnej) wiecznej substancji Boga lub Natury. Jest to ogromna jednostka organizacyjna złożona z nieskończonej liczby mniejszych cząstek, części płynnych, twardych i miękkich, posiadająca mechanizm ruchu i spoczynku. Aby podtrzymać swoje życie i formę (conatus), jest nieustannie zależne od innych ciał w swoim otoczeniu, obiektów zewnętrznych oraz pożywienia i powietrza natury. Wchodząc w kontakt z innymi ciałami, jest kształtowane, zużywane, choruje lub ożywia się pod wpływem uderzeń, jakie one wywierają. Jest biologiczną centralą, która nieustannie dostarcza przepływ danych do Umysłu ludzkiego i może popchnąć go w mrok biernych afektów lub przenieść do aktywnych doświadczeń.

Umysł ludzki (Atrybut myślenia)

Umysł ludzki jest jedynie fragmentarycznym przejawem nieskończonego i wiecznego intelektu Boga w ramach atrybutu Myślenia (Cogitatio) i jest zwierciadłem ludzkiego ciała. Nie jest niezależną duszą unoszącą się samodzielnie w powietrzu; jest niczym centralne oprogramowanie, które jednocześnie postrzega afekty, pragnienia i zmiany ciała, generując odpowiednie idee. Ponieważ odczuwa siebie i ciało jedynie poprzez afekty, od samego początku jest dość podatny na niepełną wiedzę (złudzenia, fantazje). Posiada jednak bardzo cenne narzędzie, które może przezwyciężyć tę bierność: używanie idei adekwatnych — to jest rozumu — aby przekształcać wrażenia w jasne, przyczynowe pojęcia, co oznacza „poznanie prawdy”.

Człowiek zniewolony / Człowiek ignorant

Człowiek zniewolony reprezentuje masy, które pozbawione światła rozumu, całkowicie oddały kontrolę nad swoim istnieniem postrzeganiu świata zewnętrznego oraz przelotnym, wypaczonym emocjom. To właśnie jest tragedia będąca sednem dzieła: podczas gdy istota ludzka pragnie istnieć i zachować siebie, tonie w tym procesie pośród pochlebców, tyranów, przesądów czy nadmiernych namiętności, które kończą się smutkiem. Nawet jeśli pojmują dobro, cierpią z powodu ulegania złu. Odczuwają nieustanny strach przed śmiercią i kształtują wszystkie swoje działania zgodnie z kupieckimi przekonaniami, takimi jak unikanie płonięcia w wiecznym ogniu czy wyciąganie przysług od Boga. Przyjmując swoje złudzenia, zazdrość i gniew jako największe prawdy świata, dobrowolnie więżą się w najciemniejszych lochach ignorancji. Nie wahają się wciągać życia społecznego w chaos dla własnych chwilowych interesów i urojeń.

Człowiek wolny (Osoba rozumna)

Postać Człowieka wolnego to konceptualny bohater w literaturze filozoficznej, opisujący stan istoty ludzkiej, która ukończyła swoją ewolucję i wyzwoliła się z niewoli natury za pomocą rozumu. Symbolizuje mędrca. Osoba wolna nie układa swojego życia według emocjonalnych wahań czy chwilowych spustoszeń, jakie może przynieść świat zewnętrzny, lecz według trzeciego rodzaju wiedzy, będącej intelektualnym spokojem. Nigdy nie pozwala, by jej własne pragnienia były sprzeczne z wyższymi prawami natury; dlatego zamiast odczuwać dumę, zawiść czy niewłaściwą litość wobec innych, stara się spotkać z nimi na poziomie zrozumienia i rozumu. Jej największą cnotą jest poznanie Boga. Trzyma się życia nie z urazą czy łzami, ale na fundamencie stałej i niezachwianej radości, która maksymalizuje jej zdolność do działania. Jest, w pewnym sensie, jak sformułowany idealny posąg własnego życia Spinozy.

Bóg / Natura (Deus sive Natura)

Bóg lub Natura to pojedyncza i absolutna Substancja, na której zbudowana jest etyka Spinozy. Absolutnie nie jest to antropomorficzny mechanizm stwórczy opisany przez tradycyjne religie, który gniewa się, okazuje miłosierdzie czy posiada wolę. Wszystko, co istnieje, składa się z Niego; On i tylko On jest przyczyną swojego własnego istnienia (Causa Sui). Posiada nieskończone atrybuty, z których głównymi są Rozciągłość i Myślenie, oraz nieskończone przejawy swoich atrybutów. Każde zdarzenie, przedmiot i myśl na świecie oraz w naszych umysłach to modus wyłaniający się z tych Jego nieskończonych atrybutów. W Nim wszystko działa z nieskończoną koniecznością; szczęście, celowość czy nadprzyrodzone zbiegi okoliczności nie mogą istnieć w Jego porządku. To, że jest wolny, wynika jedynie z faktu, że zmusza się do działania zgodnie z prawami własnej natury. W kręgu Etyki, Bóg jest najczystszym racjonalnym postrzeganiem, a przyjemność z Niego płynąca jest najpotężniejszym afektem, który prowadzi ludzkość do trwałej mądrości i oświecenia.