Karakterler

Ahmet Mithat Efendi

Urodził się w 1844 roku w stambulskiej dzielnicy Tophane. Ojciec, Süleyman Ağa, handlował suknem; matka, Nefise Hanım, pochodziła z Kaukazu. Straciwszy wcześnie ojca, trafił nie do szkoły, lecz do sklepu — terminował u zielarza na Bazarze Egipskim. Służba starszego brata zawiodła go najpierw do Widynia, potem do Niszu, gdzie ukończył szkołę średnią. Jako pisarz kancelaryjny w urzędach prowincji naddunajskiej zwrócił na siebie uwagę Midhata Paszy, a ten oddał mu własne imię. W Ruszczuku zaczął pisać do gazety „Tuna” i wkrótce został jej redaktorem naczelnym. W 1869 roku podążył za paszą do Bagdadu i kierował tam pismem „Zevrâ”. Po powrocie do Stambułu w 1871 roku założył własną drukarnię oraz czasopisma „Dağarcık” i „Kırkambar”. Artykuł ogłoszony w „Dağarcıku” ściągnął na niego zarzut bezbożności i w 1873 roku zesłano go na Rodos, gdzie nadal uczył. Do Stambułu wrócił w 1876 roku. Twórczość powieściową otworzył w 1874 roku „Hasan Mellah”, a rok później własne piętno odnalazł w powieści „Felâtun Bey i Râkım Efendi”. Założona przez niego w 1878 roku „Tercüman-ı Hakikat” stała się jedną z najdłużej wychodzących gazet prasy osmańskiej; to on wprowadził do literatury Fatmę Aliye. Pisał prosto, jakby prowadził czytelnika za rękę, i nie wahał się przerwać opowieści, by coś wyjaśnić. Za sprawą ponad dwustu pięćdziesięciu książek nazywano go „maszyną do pisania” i uważano za pierwszego nauczyciela ludu. Powieść zaniósł szerokiej tureckiej publiczności. W 1889 roku uczestniczył w kongresie orientalistów w Sztokholmie. W ostatnich latach wykładał w Darülfünunie, a 28 grudnia 1912 roku zmarł w Darüşşaface, gdzie uczył jako wolontariusz.

Canan

Biała czerkieska konkubina sprowadzona z Kaukazu, która mimo że wydawała się szczupła i chorowita, posiada niezwykle piękną twarz i proporcjonalne rysy. Została zakupiona przez Râkıma za sto złotych monet, by pomagać niani domowej, ale dzięki współczuciu i edukacji Râkıma wkrótce opanowała język francuski, turecki i grę na pianinie na doskonałym poziomie. Nie została wychowana jako niewolnica, lecz jako pani domu. Dzięki swojej inteligencji i szybkości uczenia się fascynuje wszystkich, w tym swoją nauczycielkę angielskiego, Josephino. Jest przywiązana do Râkıma z wielkim szacunkiem i coraz bardziej intensywną miłością; jest tak lojalna, że nawet gdyby zaoferowano jej wolność i wielkie diamenty, lub gdyby została wyzwolona, jedynym jej pragnieniem byłoby pozostanie więźniarką u boku Râkıma. Ostatecznie podbija serce Râkıma wszystkimi swoimi talentami i miłością, co zostaje nagrodzone małżeństwem.

Can (Jane Ziklas)

Starsza córka pana i pani Ziklas. Jest idealną szlachetną pięknością z angielską gracją i „jasnymi, lnianymi włosami bliskimi bieli”. Robi szybkie postępy w nauce czytania i pisania po turecku oraz lekcjach kultury pobieranych od Râkıma, przez co wpada w gwałtowną, platoniczną miłość, urzeczona godnym urokiem Râkıma. Mimo bycia zachodnią kobietą, nigdy nie zachowuje się niestosownie wobec granic Râkıma i cierpi w milczeniu do tego stopnia, że zapada na gruźlicę (suchoty). Gdy choroba zostaje zdiagnozowana przez lekarza i rodzinę, a oświadczyny zostają przekazane Râkımowi, z szacunkiem akceptuje więź Râkıma z Canan, docenia uczciwą prawość Râkıma jako „przykład cnoty” i akceptuje sytuację. Po wyjściu z ciężkiej depresji zostaje odesłana przez ojca do ojczyzny (Aleksandrii).

Fedai Kalfa

Lojalna, doświadczona arabska służąca, która przejęła opiekę nad Râkımem, gdy został osierocony w wieku jednego roku. Po śmierci matki Râkıma poświęciła całe swoje życie na uczciwe wychowanie chłopca, wykonując ciężkie prace, takie jak pranie i sprzątanie. Nawet gdy Râkım dorósł i zaczął zarabiać pieniądze, rozpieszczała go i zawsze czuwała nad jego wychowaniem. Kiedy w domu pojawiła się Canan, początkowo chciała, aby dziewczyna pomagała w pracach domowych, ale z czasem pokochała ją jak własną córkę. Przez całą powieść pozostaje tradycyjną, czystą, pełną współczucia i inteligentną kobietą, która przejmuje dominację w prowadzeniu domu i jest szanowana przez wszystkich jako „Matka” i „Niania”.

Felâtun Bej

Syn Mustafy Merakî Efendiego; zachęcany przez ojca, jest skrajnie rozpieszczonym, niewykształconym typem, który uważa się za wysoce kulturalnego intelektualistę. Rzekomo ukończył szkołę średnią (Rüştiye) i jest urzędnikiem w biurze, ale rzadko bywa w pracy; większość czasu spędza w zachodnich teatrach w Beyoğlu, sklepach i na krzykliwych zaproszeniach towarzyskich. Przyjął imię „Platon” tylko dla tytułu, ale nie ma zdolności zrozumienia tego, co czyta. Posiada książki w oprawach na zamówienie, umieszczone na półkach tylko na pokaz. Po śmierci ojca trwoni większość z odziedziczonych pół miliona franków na kobiety lekkich obyczajów, takie jak francuska aktorka Polini. Pod koniec utworu popada w godny pożałowania stan i jest zmuszony opuścić Stambuł z niewielką pozostałością majątku i tytułem zarządcy okręgu (mutasarrıflık) uzyskanym od państwa.

Josephino

Madam Josephino to niezamężna i inteligentna Francuzka zbliżająca się do czterdziestki, zaznajomiona z wolnym stylem życia w Stambule (Beyoğlu). Udziela lekcji gry na pianinie w wielu domach i pojawia się w kręgach towarzyskich. Jej pierwsze spotkanie z Râkımem ma miejsce na przyjęciu w domu jej francuskich przyjaciół. Jest bardzo zainteresowana opieką Râkıma nad Canan i jego poważnym usposobieniem; w krótkim czasie żywi do niego romantyczne uczucia i zaczyna go gościć jako szczególnego gościa. Jednak gdy wychodzą na jaw niewidzialna więź Râkıma z Canan oraz jej własna naiwna osobowość, Josephino hamuje swoją namiętność, wykazuje dojrzałość i staje się lojalną, bliską, cywilną przyjaciółką Râkıma oraz oddaną nauczycielką gry na pianinie dla Canan.

Pan Ziklas

Poważny, bardzo zamożny i niezwykle uprzejmy angielski głowa rodziny, który przybył z Anglii i osiedlił się przy ulicy Asmalımescit. Zatrudnia Râkıma jako nauczyciela tureckiego dla swojej starszej córki Can (Jane) i młodszej córki Margaret. Jako rodzina są oczarowani moralnością i dżentelmeńskim zachowaniem Râkıma. Nigdy nie lekceważy szczęścia ani wysiłku Râkıma, stawiając go wyżej niż Anglików, Franków i spadkobierców fortun we własnym kręgu. Dowiedziawszy się o szlachetnej postawie Râkıma oraz jego sytuacji z Canan w kontekście platonicznej miłości swojej córki Can — która osiągnęła stadium gruźlicy — przyjmuje prawdę z hartem ducha i honoruje uczciwość Râkıma jako „najszlachetniejsze z uczuć”.

Mustafa Merakî Efendi

Wprowadzony na początku powieści jako ojciec Felâtuna Beja i Mihriban Hanım. Przydomek „Merakî” (Ciekawski/Kapryśny) zyskał, ponieważ kiedy otoczenie pytało go o jego dziwne i nadmierne przedsięwzięcia, odpowiadał: „To tylko kaprys!”. Będąc zadowolonym i bardzo zamożnym człowiekiem w Üsküdarze w Stambule, nagle przeszedł na pełną westernizację: sprzedał dom i majątek, przeniósł się do zachodniej kamienicy w dzielnicy Beyoğlu i wypełnił dom ormiańską oraz grecką służbą. Znajomość francuskiego przez syna uważał za wystarczającą pełną edukację intelektualną. Jest skrajnie nieostrożny i powierzchowny w kierowaniu rozwojem moralnym swoich dzieci. Jego śmierć pozostawia syna z niekontrolowanym, ogromnym majątkiem i całkowitym brakiem kwalifikacji.

Râkım Efendi

Râkım urodził się jako syn jednego z dawnych oficerów janczarskich z Tophane i osierocony w wieku zaledwie roku, żył w niedostatku. Wychowała go Fedai Kalfa, jedna ze starszych służących z otoczenia jego matki, która pracowała własnymi rękami, traktując go jak własne dziecko. Dzięki swojej niezwykłej inteligencji i ambicji, po ukończeniu edukacji podstawowej (rüştiye), samodzielnie nauczył się arabskiego, perskiego i francuskiego, a także różnych nauk zachodnich. Po rozpoczęciu pracy w Ministerstwie Spraw Zagranicznych (Hariciye Kalemi), dorobił się majątku własną pracą, udzielając lekcji tureckiego obcokrajowcom i pisząc artykuły do gazet. Dobrobytu osiągniętego dzięki pracy nie wydaje na ostentację, lecz na swoją bibliotekę, utrzymanie domu i swoją konkubinę Canan, którą otacza współczującą opieką. Wychował Canan na nienaganną damę, a z czasem otworzył przed nią serce jako brat, przyjaciel i wreszcie jako mąż. Symbolizuje idealnego tureckiego intelektualistę ery Tanzimatu, który zaadaptował Zachód w sposób racjonalny, nie zrywając więzi z moralnymi i cnotliwymi korzeniami Wschodu.